Search This Blog

Sunday, 22 March 2020

परितेवाडीतले 'स्मार्ट' सर… रणजितसिंह डिसले






                                       जिल्हा परिषदेची पहिली ते चौथीची शाळा, सोलापूर जिल्ह्यातील माढा तालुक्यातील परितेवाडीची. तालुक्यालाच जिथं शहर म्हणता येणार नाही, अशी स्थिती तिथे गावची काय कथा? शाळेची एक वर्ग खोली गोठा म्हणून वापरली जात होती, तिथे वर्गात इनमिन ५-६ मुलं असायची. बाकीची आपापल्या शेतात रमलेली.  पण रणजितसिंह डिसले या स्मार्ट शिक्षकाने या शाळेचं नाव जगाच्या कानाकोप-यात पोहोचवले आहे. फळा आणि खडूत अडकलेलं परंपरातगत शिक्षण त्यांनी बदलून टाकलं. ‘क्युआर कोड’ आणि ‘व्हर्च्युअल फिल्ड ट्रीप’च्या स्मार्ट उपक्रमातून त्यांनी शिक्षण पद्धतीला डिजिटल रूपडं दिलं आणि शाळाबाह्य मुलांच्या जीवनात एक नवी पहाट उगवली. त्यांच्या या उपक्रमाची दखल घेऊन जगप्रसिध्द मायक्रोसॉफ्ट कंपनीने त्यांना ‘मायक्रोसॉफ्ट इनोव्हेटेड एज्युकेशन एक्सपर्ट’ या किताबाने गौरविलं आहे. हा पुरस्कार पटकाविण्याची त्यांची ही पहिली दुसरी वेळ नव्हे, तर चक्क चौथी वेळ आहे. 
त्यांचा पहिला प्रयोग होता तो ‘क्यु आर कोड’चा. मुलं शाळेत येत नव्हती म्हणून त्यांनी शाळाच मुलांच्या घरी नेली तेही QR कोडच्या माध्यमातून.  आपल्या वर्गातील प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या पुस्तकातील प्रत्येक धड्यावर त्यांनी क्यु आर कोड चिकटवला. जगात पहिल्यांदाच असा अभिनव शैक्षणिक प्रयोग परितेवाडीच्या शाळेत राबवत त्यांनी त्या पुस्तकातील धड्यांना डिजिटल केले. या क्युआर कोड समोर विद्यार्थ्याने मोबाईल धरला की धड्याची व्हिडीओ माहिती, कवितेची आॅडीओ क्लिप बोलू लागली. अभ्यासाच्या पद्धतीतील या बदलामुळे मुलांच्या समजण्या-उमजण्याची क्षमता कैक पटीने वाढली. शिवाय मुलांना मोबाईल गेम्ससाठी नव्हे तर अभ्यासासाठी वापरायचा हे नवीन तंत्रज्ञान भावलं. परितेवाडी जि. प. शाळेचा हा प्रयोग सुरुवातीला माढा तालुक्यातील ३०५ शाळांमध्ये राबविला. त्यानंतर या प्रयोगाची दखल बालभारतीने घेतली आणि २०१६ पासून राज्यातल्या सर्व पुस्तकांतील सर्व धड्यांना क्यु आर कोडने डिजिटल करुन टाकलं. आज महाराष्ट्रातील सर्वच इयत्तांची पुस्तकं क्यु आर कोड स्वरुपात छापली जातात, याचं श्रेय डिसले गुरुजींचंच. इतकेच नव्हे तर आता २०१९  वर्षीपासून एनसीईआरटी हा प्रयोग संपूर्ण देशातील पुस्तकात करते आहे. परितेवाडीसारख्या गावातील शिक्षकाचा प्रयोग देशपातळीवरील अत्युच्य संस्था स्वीकारते कारते आणि राबविते ही गोष्ट निश्चितच साधी नाही. 
सतत नाविन्याचा ध्यास असलेल्या डिसले सरांनी आता नवा प्रयोग हाती घेतला. हा प्रयोग होता ‘व्हर्चुअल फिल्ड ट्रिप’चा. ही कल्पना अत्यंत अफलातूनच. समजा इतिहासाचे पुस्तक आहे. चौथीला छत्रपती शिवाजी महाराजांचा इतिहास आहे. हा इतिहास शब्दरुपाने पुस्तकात दिला आहे. पण फक्त पुस्तक वाचून छत्रपती शिवरायांचे कर्तृत्त्व मुलांच्या नजरेत कसे भरेल? मग त्यांनी त्या गड, किल्यावरील स्थानिक नागरिकांना संपर्क करून स्काइपच्या माध्यमातून तो इतिहास जिवंत केला. सरांनी शिकविले ते आणि त्यापेक्षा अधिक माहिती विद्यार्थ्यांनी तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून लाईव्ह ऐकली. अनंत प्रश्न विचारले आणि आपले ज्ञान वाढवून घेतले. हे फक्त शिवनेरी पुरते मर्यादीत राहीले नाही. पेग्वीन पक्षाची माहिती अभ्यासताना दक्षिण आफ्रिकेतील केपटाऊन येथील सॅनकॉबचा गाईड, आयफेल टॉवरची माहिती सांगायला पॅरीसमधला गाईड, समुद्राच्या तळाचं जग पाहताना सर्बियाच्या अंडरवॉटर लॅबचा गाईड, अमेरिकेतील फक्त कासवांच्या हॉस्पिटलचे डॉक्टर अशा जगभरातील ८८ देशांच्या वेगवेगळ्या तज्ज्ञांनी परितेवाडीच्या मुलांशी लाईव्ह संवाद साधलाय. मुलांच्या प्रश्नांना उत्तरे देऊन शंका समाधान केलेय. अशा पध्दतीने ज्ञानदान करणारा भारत आठवा देश आणि भारतात परितेवाडी ही पहिली शाळा होती. प्रत्येक शिक्षक प्रत्येक विषयात परिपूर्ण नसतो, पण विद्यार्थ्यांना प्रत्येक विषयाचे सर्वोत्तम शिक्षण मिळाले पाहिजे, म्हणून आम्ही स्काइपच्या माध्यमातून राज्यातील, देशातील आणि जगभरातील इतर शाळांच्या शिक्षकांची थेट भेट घेण्याचा हा उपक्रम सुरू केला आहे. त्यासाठी मायक्रोसॉफ्टच्या education.microsoft.com या संकेतस्थळाचा मला फायदा झाला.” डिसले सांगतात.विद्यार्थ्यांनी या व्हर्च्युअल फील्ड ट्रिपच्या माध्यमातून गणित उत्तम शिकवणारे नवनाथ शिंदे सर, लेखक राजीव तांबे, यांच्याशी गप्पा साधल्या. जगातील सात आश्चर्यांपैकी काही आश्चर्यांचा आनंद परितेवाडीत बसून घेतला. याच साधनांचा वापर करुन सोलापूरच्या विज्ञान केंद्रात बसून त्यांनी आपल्या शाळेसह ३०० शाळांच्या विद्यार्थ्यांना विज्ञानाचे शेकडो प्रयोग दाखविले आहेत. याच प्रयोगाची दखल घेऊन मायक्रोसॉफ्टने त्यांना चौथ्यांदा ‘मायक्रोसॉफ्ट इनोव्हेटेड एज्युकेशन एक्सपर्ट’ हा पुरस्कार घोषित केला आहे. 
मुलांना ज्ञानदान करताना हे वेगवेगळे प्रयोग करुन त्यांनी वेगळेपण दाखवून दिलेच, शिवाय पालकांनाही एका उपक्रमातून सामावून घेतले. त्या उपक्रमाचे नाव आहे ‘अलार्म आॅफ टीव्ही’ याकरिता शाळेत एक भोंगा बसविला आहे. हा अलार्म रोज रात्री सात वाजता वाजवला जातो. हा अलार्म वाजला की गावातील घरा-घरातील टीव्ही बंद होतात. कारण पालकांना या अलार्ममुळे ही वेळ मुलांच्या होमवर्कची आहे हे कळते. पालकसभा घेऊन आमचा अभ्यास तुम्ही घरी घ्यायचा हे डिसले सरांनी पालकांवर जबाबदारीने सोपवून दिले. शिवाय अभ्यास कसा घ्यायचा यासाठी पालकांच्या मोबाईलची मदत घेतली. प्रत्येक मुलाच्या पालकाचा मोबाईल नंबर त्यांनी रजिस्टर करुन घेतला असून दुपारीच त्या मोबाईलवर मुलांचा कोणत्या विषयाचा काय अभ्यास आहे याचा संदेश जातो. उदा. होमवर्कमध्ये कविता असेल तर मुलगा घरात कविता वाचेल किंवा म्हणेल. पालकांनी ऐकायचे, चुका सांगायच्या. शुध्दलेखन असेल तर पालकांनी अक्षरे वळणदार येत आहेत का, चुका होत आहेत का हे पहायचे. सरांच्या अशा उपक्रमांमुळे परितेवाडीत बदल घडू लागला आहे.आज या  गावात एकही मुलगा शाळाबाह्य नाही, हे विशेष.
वर्गखोल्यामधील शिक्षण खऱ्या अर्थाने मुक्त करीत त्यांनी २१ व्या शतकातील कौशल्ये विकसनासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न सुरु केले.  त्यांना त्यांच्या गावात झाडे लावून जगवण्याचा प्रयोग करायचा होता. परंतु त्यांना त्यांच्या अखत्यारीतील गाव माळढोक अभयारण्य परिसरात असल्यामुळे तेथील नियमांमुळे तेथे झाडे लावणे शक्य झाले नाही. तेव्हा त्यांनी त्यांच्या गावात झाडे आहेत तरी किती, ते मोजण्याचे ठरवले. तसेच, वन्यक्षेत्र किती आहे तेही जाणून घेण्याचे ठरवले. त्यांनी त्यात विद्यार्थ्याना गुंतवले. त्यांनी झाडाचे क्षेत्रफळ काढण्याचे तंत्र विद्यार्थ्याना शिकवले. दोराचे एक टोक झाडाच्या बुंध्यापर्यंत व दुसरे टोक त्या झाडाची सावली जेथपर्यंत जाते तेथपर्यंत ठेवायचे. त्याला झाडाची त्रिज्या म्हणतात. त्या त्रिज्येच्या आधारे वर्तुळ काढायचे. त्यांनी तशा प्रकारे प्रत्येक झाडाचे क्षेत्रफळ काढले. त्यांना ती कल्पना आपोआप सुचली नव्हती. ते सांगतात, की एकातून एक नव नव्या कल्पना सुचत गेल्या. एकट्याने ते क्षेत्र वाढवणे गावात शक्य होणार नव्हते. त्यांनी त्या गावातील लोकांची मीटिंग बोलावली. त्या गावातील झाडांची मोजणी केली. त्यात दोन-अडीच महिने गेले. तेव्हा वनक्षेत्र एकवीस टक्के आहे हे कळले. त्यांना त्यावरून ती योजना मोठ्या प्रमाणावर करावी असे वाटले. झाडे वाचवण्याची लोकचळवळ उभारावी. त्यासाठी पूर्ण गावाचा सर्व्हे केला आणि गावचे एन्व्हायर्नमेंटल रिपोर्ट कार्ड तयार केले. प्रत्येक घरात गाड्या किती आहेत, चूल-गॅस किती घरांत आहे. मग दुचाकीतून निघणारा धूर व चारचाकीतून निघणारा धूर किती असेल हे काढण्यात आले. त्यात असाही प्रश्न होता, की तुम्ही (परिवाराने) झाडे किती लावली? आणि किती तोडली? त्यातून असे दिसून आले, की झाडे तोडण्याचे प्रमाण अधिक आहे. प्रत्येक झाड तोडण्याचे कारण क्षुल्लक होते. कोणी पैशांसाठी तर कोणी लग्नाच्या स्वयंपाकासाठी जळण म्हणून झाडे तोडली होती! शेताच्या बांधावर झाड असल्यामुळे त्या क्षेत्रात काही करता येत नाही म्हणून ते तोडण्यात आले होते. काही झाडांसंबंधी भांडणे होती. ज्या पालकांनी झाडे तोडली होती त्यांच्या मुलांना ती झाडे दत्तक देण्यात आली. विद्यार्थ्यांकडून पालकांना अशा तऱ्हेने झाडे तोडण्यापासून परावृत्त करण्यात आले. त्यांनी एक झाड तोडल्यावर काय परिणाम होतो ते प्रेझेन्टेशन करून सांगितले. त्यानंतर सरांनी वन अधिकाऱ्यांची मदत घेऊन प्रत्येक झाडाचे वयोमान काढले. त्यानुसार ए गटात चार ते पाच वर्षे, बी गटात पाच ते सात वर्षे, सी गटात सात ते पंधरा वर्षे आणि डी गटात पंधरा वर्षापुढील झाडे अशी वर्गवारी केली. गेले. गावकऱ्यांचा प्रश्न असा होता, की कोणते झाड कोणत्या गटात आहे हे कळणार कसे? म्हणून झाडांना तसे टॅग लावले. त्यांनी सर्व झाडांची पर्यावरणीय महत्त्व व त्यांच्या वयोमनानुसार विविध गटांत वर्गवारी केली. डी गटातील झाडे तोडण्यावर पूर्णतः बंदी असून इतर गटांतील प्रत्येक झाड तोडल्यास नवी पाच झाडे लावणे व ती जतन करणे बंधनकारक करण्यात आले आहे. तरीदेखील चिंचेची चार-पाच झाडे तोडली गेली. ती पन्नास हजार रुपयांसाठी तोडण्यात आली होती. त्यावेळी ऑक्सिजनचे प्रमाण कमी झाल्यामुळे आणि कार्बन डायऑक्साईडचे प्रमाण निसर्गात वाढल्यास कशी परिस्थिती उद्भवू शकेल ते वेगवेगळ्या उदाहरणांसह गावकऱ्यांना समजावले गेले. डी गटातील झाडांवर विशेष सेन्सर लावण्यात आले असून, ती झाडे तोडण्याचा प्रयत्न केल्यास मुलांच्या मोबाईलवर झाडाच्या जीपीएस लोकेशनसह मेसेज जातो. त्या अभिनव तंत्रज्ञानाच्या मदतीने पाच वर्षांत गावातील वनाच्छादित क्षेत्रात वाढ झाली आहे. तो प्रयोग 2013 ते 2018 या कालावधीत राबवण्यात आला. वृक्ष संवर्धनाचा हा परितेवाडी   पॅटर्न जपान, इटाली आणि मलेशिया या देशांतील शाळांनीही अवलंबला आहे. डिसलेसरांच्या या प्रयोगाची दखल घेतली गेली ती आंतरराष्ट्रीय ‘नॅशनल जिऑग्राफिक इनोव्हेटिव्ह एज्युकेटर’ या जागतिक पुरस्काराने! त्यांची निवड संयुक्त राष्ट्रांच्या शिक्षण मोहिमेचे सदिच्छादूत म्हणूनही झालेली आहे.
रणजितसिंह डिसले,
जि.प.शाळा परितेवाडी
ता.माढा जि.सोलापूर


















पाच दिवसांचा आठवडा वाढवेल शिक्षकांची कार्यक्षमता





                                 अत्यावश्यक सेवा काही अपवाद वगळता इतर सर्व  सरकारी कर्मचाऱ्यांना   दिवसाचा आठवडा करण्याचा निर्णय शासनाने २४ फेब्रुवारी रोजी काढलेल्या परिपत्रकातून जाहीर केला. सरकारी कर्मचाऱ्यांवर असणारा कामाचा ताण लक्षात घेता , हा निर्णय स्वागतार्ह ठरतो. या निर्णयाचा लाभ शिक्षकांनादेखील दिला जावा अशी मागणी शिक्षक आमदार आणि काही खासदार करू लागले आहेत. राष्ट्रवादी कॉंग्रेस पक्षाच्या खासदार सुप्रिया सुळे यांनी देखील पुणे जिल्हा परिषदेच्या शिक्षकांना दिवसांचा आठवडा लागू करण्याबाबत प्रस्ताव तयार करण्याचे सुचवले आहे.या सर्व घटना पाहता  शिक्षकांकरिता दिवसांचा आठवडा असावा कि नाही, असलाच तर कामाच्या  तासांचे स्वरूप कसे असावे  याबाबत सखोल विचारमंथन होणे गरजेचे वाटते.
                        बालकांचा  मोफत सक्तीच्या  शिक्षणाचा अधिकार अधिनियम २००९ मधील प्रकरण कलम १९ () मधील मानके निकष यांच्या स्पष्टीकरणार्थ २९ एप्रिल २०११ रोजीच्या परिपत्रकानुसार  १ली ते वी च्या शिक्षकांकरिता एका शैक्षणिक वर्षात किमान २०० दिवस काम करणे (८०० घड्याळी तास अध्यापन करणे ) वी ते वी च्या शिक्षकांनी २२० दिवस काम करणे ( १००० तास अध्यापन करणे) बंधनकारक आहे.प्रत्येक शिक्षकासाठी प्रत्येक आठवड्याला अध्यापनाचे किमान ४५ तास राहतील असेही या परिपत्रकात नमूद केलेले आहे.  किती दिवसांचा आठवडा असावा यापेक्षा आठवड्यात किती  तास अध्यापन करावे आणि वर्षभरात किती दिवस काम करावे याबाबत संदर्भीय परिपत्रक स्पष्टीकरण देते. आठवड्यातील कामाचे तास वर्षातील एकूण दिवस  यांचा मेळ घालत   कायद्याच्या चौकटीत राहून शिक्षकांनादेखील दिवसांचा आठवडा लागू केला जाऊ  शकतो. राज्यातील काही शाळांनी पूर्वीपासूनच असा दिवसांचा आठवडा लागू केलेला आहे.
                                मात्र अशा निर्णयामुळे शिक्षकांवरील कामाचा ताण कमी होत नसल्याचे दिसून आले आहे.  शिक्षण हक्क कायद्याची अंमलबजावणी सुरु झाल्यापासून शिक्षकांवरील वर्क लोड वाढला आहे. आजच्या घडीला अध्यापनाव्यतिरिक्त ६८ प्रकारची कामे शिक्षक करीत आहेत.द्विशिक्षकी शाळेत तर अनेक दिवस मुलांना गुरुजींचे दर्शन होत नाही.  राज्यातील सरकारी शाळेतील शिक्षकांना अध्यापनाव्यतिरिक्त इतर कामांचे आदेश देण्यामध्ये निवडणूक विभाग , आरोग्य विभाग , महिला बालकल्याण विभाग, जातपडताळणी अधिकारी, ग्रामविकास विभाग , केंद्र शासनाचे विविध विभाग आघाडीवर आहेत . ऑनलाईन ऑफलाईन या दोन्ही कार्यप्रणाली एकाचवेळी सुरु  असल्याने निर्माण झालेला गोंधळ अजून मिटलेला नाही.    वरिष्ठ  अधिकाऱ्यांनी माहितीचा कागद मागितला नाही असा दिवस कधी येईल याची शिक्षक वाट बघत आहेत. मुलांच्या खांद्यावरील दप्तराचे ओझे कमी   करण्यासाठी संवेदनशील असणारे शिक्षण खाते शिक्षकांच्या खांद्यावरील  कामाचे ओझे कमी करण्यासाठी कमालीचे असंवेदनशील आहे. प्रोफेसर यशपाल समितीने आशयात्मक ओझे करून शिक्षकांना  अध्यापनपूर्व तयारीसाठी अधिक वेळ देण्याबाबत शिफारस केली होती.मात्र मुलांना वर्षातून दोनदा  पुस्तके देण्याचा उपाय शोधून  शिक्षकांच्या मूळ समस्येकडे दुर्लक्ष केले आहे.वर्षभरातून दोनदा  पुस्तके  दिल्याने बालभारती पुस्तक वाहतूकदार यांचा जास्त फायदा होणार  कि मुलांचा हे येणाऱ्या काळात समजून येईल.   OECD ने प्रकाशित केलेल्या एज्युकेशन अॅट ग्लान्स २०१८ या शैक्षणिक अहवालात भारतातील शिक्षकांचे कामाचे तास कमी करण्याचे सुचवले आहे. जास्त वेळ काम केल्याने कामाची गुणवत्ता कमी होत असल्याचे अहवालात नमूद केले आहे. कॅनडा, जपान,इटली , स्पेन यांसारख्या प्रगत देशातील शिक्षक वर्षभरात सरासरी  ६००  तास अध्यापन करतात. स्पेनमध्ये तर  प्रतिदिन केवळ तास अध्यापनासाठी ठेवलेले आहेत.शिक्षकांच्या  कामाचे तास आणि कामाची गुणवत्ता याबाबत ग्लोबल टीचर स्टेटस इंडेक्स २०१८  हा अहवाल अतिशय महत्वपूर्ण शिफारशी करतो.  शिक्षकांचा वर्क  लोड कमी केला कामाचे तास कमी केले तर त्यांची कामगिरी अधिक उंचावते असे हा अहवाल दाखवून देतोय.  मुलांनी जास्तीत जास्त  जास्त वेळ शाळेत राहावे  आणि  शिक्षकांनी देखील जास्त वेळ शिकवावे असे जगातील ८७ देशातील  पालकांना वाटते. मात्र कॅनडा, चीन, जपान इंडोनेशिया या देशांतील शिक्षक पालक याला अपवाद आहेत.  या चार देशांतील शिक्षक प्रतिदिन सरासरी अडीच ते तीन तास काम करतात . आणि यावेळात ते त्यांची सर्वोत्तम कामगिरी पार पडत असतात. मात्र महाराष्ट्रातील शिक्षकांवरील  कामाचा अतिरिक्त ताण लक्षात घेता प्रतिदिन सर्वोत्तम कामगिरी करण्याची शिक्षकांची क्षमता कमी होत आहे असे दिसून येतेय.   
                              शिक्षक हा  देशाच्या मनुष्यबळाच्या विकासातील पाया आहे. मात्र इतर खात्याप्रमाणे शिक्षण खात्यात देखील मुलांच्या कौशल्य विकसनापेक्षा   कागदावर दिसणारी गुणवत्ता याला अधिक महत्व मिळू लागले  आणि हा पाया ढासळू लागला. हा पाया अधिक मजबूत करण्यासाठी प्रत्येक शाळांमध्ये वर्क  कल्चर विकसित करायला हवे. शिक्षकांकरिता दिवसांचा आठवडा  करीत असतानाच  त्यांच्या खांद्यावरील कामाचे ओझे कमी झाले तरच त्यांची कामगिरी सुधारून गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाची अपेक्षा पूर्ण होईल.